Một giảng viên tài chính đã trò chuyện với nhiều sinh viên tại một buổi giao lưu như sau:
– Sinh viên hỏi: “Thưa thầy, em muốn bỏ học để thử sức và được thành công như Bill Gates, liệu có khả năng không thầy?”
– Giảng viên hỏi lại: “Em có biết ông ấy thành lập công ty nào không?”
– Sinh viên: “Em biết, đó là Microsoft ạ.”
– Giảng viên: “Vậy em có biết Bill Gates đã học trường nào không?”
– Sinh viên: “Ông ấy từng học Harvard, nhưng đã bỏ học giữa chừng. Cho nên người có năng lực thì không nhất thiết phải học đại học nữa đúng không thầy?”
– Giảng viên: “Đúng, có năng lực không nhất thiết phải học đại học. Nhưng ông ấy bỏ học sau khi đã đỗ Harvard em ạ. Vậy em có biết ai là người hợp tác đầu tiên với Bill Gates hay không?
– Sinh viên: “Dạ… ”
– Giảng viên: “Là IBM. Em có biết tại sao IBM hợp tác với một công ty nhỏ bé vừa thành lập hay không? Vì mẹ của Bill Gates là Chủ tịch ủy ban điều hành United Way toàn quốc, người đã trực tiếp giới thiệu con trai với Giám đốc IBM.”
Sau khi bạn sinh viên đó ngồi xuống suy ngẫm, một người khác lại đứng lên hỏi giảng viên nọ rằng:
– “Thưa thấy, vậy còn Warren Buffett thì sao ạ?”
– Giảng viên cười: “Em có biết tỷ phú Buffett bắt đầu đầu tư chứng khoán từ năm bao nhiêu tuổi không?”
– Sinh viên: “Là 11 tuổi ạ.”
– Giảng viên: “Đúng thế, vậy em nghĩ tại sao một đứa trẻ 11 tuổi có thể mua cổ phiếu ở sàn giao dịch chứng khoán Hoa Kỳ?”
– Sinh viên: “Dạ… ”
– Giảng viên: “Đó là bởi vì cha ông ấy là doanh nhân, nhà môi giới chứng khoán và là thượng nghị sĩ Hoa Kỳ.”
…!
Qua câu chuyện trên, có thể ngẫm ra những gì nhỉ:
Thành công không chỉ đến từ “năng lực cá nhân” đơn lẻ. Năng lực là cần thiết, nhưng điều kiện xuất phát, môi trường và mạng lưới quan hệ đóng vai trò rất lớn, đặc biệt ở giai đoạn đầu.
Ví dụ về người nổi tiếng thường bị hiểu sai hoặc đơn giản hóa. Bill Gates không phải “bỏ học vì kém”, mà đã đỗ Harvard – một ngưỡng sàng lọc cực cao. Warren Buffett không phải “tự nhiên giỏi đầu tư từ nhỏ”, mà được tiếp cận tài chính rất sớm nhờ gia đình.
Thiên lệch sống sót. Xã hội chỉ kể câu chuyện của những người bỏ học rồi thành công, nhưng không nhắc tới hàng triệu người bỏ học và thất bại.
Hoàn cảnh quyết định cơ hội, nỗ lực quyết định kết quả. Cơ hội ban đầu (gia đình, giáo dục, quan hệ) giúp mở cửa; nhưng giữ được thành công lâu dài vẫn cần trí tuệ, kỷ luật và lao động bền bỉ.
Không nên sao chép con đường của người khác một cách máy móc. Mỗi người có điểm xuất phát khác nhau. Lấy ví dụ người thành công để học tư duy, không phải để bắt chước hành động bề nổi.
Học tập vẫn là con đường an toàn và bền vững với đa số. Với phần lớn mọi người, giáo dục chính quy là cách nâng xác suất thành công, không phải rào cản của nó.
Thành công là tổng hòa của năng lực + thời điểm + môi trường + cơ hội.
Đừng thần tượng hóa câu chuyện cá biệt để phủ nhận giá trị của học tập và chuẩn bị dài hạn.